गोपाल झा । महोत्तरी , असोज २५ गते
महोत्तरी जिल्लाको एकडारा गाउँपालिका–१ मा अवस्थित ऐतिहासिक तथा धार्मिक आस्थाको केन्द्र महारानी माई स्थान संरक्षणको अभावमा आफ्नो अस्तित्व नै गुमाउने जोखिममा परेको छ । पुस्तौँदेखि स्थानीयवासीको श्रद्धा र विश्वाससँग जोडिएको यस धार्मिकस्थलको संरक्षण, संवद्र्धन तथा ऐतिहासिक महत्त्वको खोजीमा सम्बन्धित निकायले पर्याप्त चासो नदेखाएको स्थानीयको गुनासो छ । संरक्षणको अभाव , अतिक्रमण र प्रचारप्रसारको कमीका कारण महत्त्वपूर्ण धार्मिक तथा सम्भावित पुरातात्त्िवक सम्पदा ओझेलमा परेको उनीहरूको भनाइ छ ।
संस्कृति र परम्पराको संरक्षण गर्ने प्रतिबद्धता व्यक्त गर्दै आएका स्थानीय तहले यस्ता ऐतिहासिक सम्पदाको पहिचान, संरक्षण र प्रवद्र्धनमा कस्तो भूमिका निर्वाह गरिरहेका छन् भन्ने प्रश्न महारानी माई स्थानको वर्तमान अवस्थाले खडा गरेको छ ।
एकडारा गाउँको पुरानो बस्तीबाट करिब आधा किलोमिटर दक्षिण बाहिर रहेको गढमाथि महारानी माईको स्थान अवस्थित छ । स्थानीयवासीका अनुसार यो क्षेत्र प्राचीन गढका रूपमा चिनिने स्थानसँग जोडिएको छ । त्यही गढमाथि रहेको महारानी माई स्थानलाई उनीहरू निकै पुरानो धार्मिक धरोहरका रूपमा लिन्छन् ।
तर, विडम्बना के छ भने, यति लामो समयदेखि श्रद्धा र आस्थाको केन्द्रका रूपमा रहँदै आएको यस स्थानको वास्तविक इतिहासबारे स्थानीयस्तरमै पर्याप्त जानकारी छैन । यो धार्मिकस्थल कुन शताब्दीमा स्थापना भएको हो, कसले स्थापना गरेका थिए र यसको ऐतिहासिक पृष्ठभूमि के हो भन्ने विषयमा यकिन तथ्य फेला पर्न सकेको छैन ।
स्थानीय बुढापाकाहरूका अनुसार उनीहरूका बुबा तथा बाजेको पालामा पनि महारानी माई स्थान अस्तित्वमा थियो । तर, उनीहरूका अग्रजलाई समेत यसको सुरुवात कहिले र कसरी भएको हो भन्ने जानकारी थिएन ।
यसले महारानी माई स्थानको इतिहास खोज तथा अभिलेखीकरणको आवश्यकता थप स्पष्ट पारेको छ । पुस्तौँदेखि जीवित रहेको धार्मिक आस्थालाई प्रमाण, अभिलेख र अनुसन्धानका माध्यमबाट संरक्षण गर्न नसक्दा यसको वास्तविक ऐतिहासिक पहिचान हराउने जोखिम बढेको छ ।
स्थानीयको भनाइमा यो स्थान सैकडो वर्ष पुरानो हुन सक्ने विश्वास छ । यद्यपि, यसको वास्तविक प्राचीनता र पुरातात्त्िवक महत्त्व पुष्टि गर्न सम्बन्धित विज्ञ तथा निकायबाट अध्ययन र अनुसन्धान हुन आवश्यक छ ।
महारानी माई स्थानको सबैभन्दा गम्भीर समस्या यसको जग्गा संरक्षणसँग जोडिएको छ । स्थानीय बासिन्दाका अनुसार विगतमा बर्तमान भन्दा धेरै बढी क्षेत्रफलमा फैलिएको डिह अहिले करिब कठ्ठामा सीमित भएको छ ।
कुनै समय फराकिलो क्षेत्रफलमा फैलिएको धार्मिकस्थलको जमिन क्रमशः साँघुरिँदै जानु सम्पदाको संरक्षणप्रतिको गम्भीर चुनौती भएको स्थानीयको भनाइ छ । उनीहरूका अनुसार डिहको वरिपरिका जग्गा अतिक्रमण हुँदै जाँदा यसको मौलिक स्वरूपसमेत प्रभावित भएको छ ।
स्थानीयका अनुसार तत्कालीन गाउँ विकास समिति (गाविस) को समयमा यस डिहको नापजाँच तथा नक्साङ्कन गरी जग्गाको श्रेस्ता कायम गरिएको थियो । यदि सरकारी अभिलेखमा यस स्थानको जग्गा स्पष्ट रूपमा कायम गरिएको छ भने त्यसको यथार्थ विवरण सार्वजनिक गर्दै सीमाङ्कन र संरक्षणको काम अघि बढाउनु सम्बन्धित निकायको जिम्मेवारी हो । जग्गाको वास्तविक क्षेत्रफल, स्वामित्व र हालको अवस्थाबारे आधिकारिक अभिलेखबाट पुष्टि गरी विवादको समाधान खोजिनुपर्ने आवश्यकता देखिन्छ ।
धार्मिक तथा ऐतिहासिक महत्त्व बोकेको स्थानको जमिन क्रमशः घट्दै जानु केवल स्थानीय आस्थाको विषय मात्र होइन, सार्वजनिक तथा सांस्कृतिक सम्पदाको संरक्षणसँग पनि जोडिएको सवाल हो ।
महारानी माई स्थानको विगत सम्झीँदा स्थानीय बुढापाकाहरू यहाँ ठूलो बरको रूख र प्राचीन कुवाको चर्चा गर्छन् । उनीहरूका अनुसार कुनै समय डिहमाथि ठूलो बरको रूख र पुरानो कुवा रहेको थियो । ती संरचना यस स्थानको मौलिक पहिचानका रूपमा रहेका थियो ।
तर, समयक्रमसँगै संरक्षणको अभावमा उक्त क्षेत्रको स्वरूप बदलिएको स्थानीयको भनाइ छ । डिहमाथि रहेको प्राचीन कुवा बर्तमानमा हराइसकेको उनीहरू बताउँछन् ।
कुनै समय स्थानीय इतिहास र परम्पराको साक्षीका रूपमा रहेका संरचना हराउँदै जानु सामान्य क्षति मात्र होइन । यस्ता संरचनासँग जोडिएका मौखिक इतिहास, सामाजिक स्मृति र स्थानीय संस्कृतिसमेत विस्तारै लोप हुन सक्छन् ।
कुवा कहिले निर्माण गरिएको थियो, यसको बनावट कस्तो थियो र यसले विगतमा स्थानीय जीवनमा कस्तो भूमिका खेलेको थियो भन्ने विषयमा अध्ययन गर्न सके यस क्षेत्रको इतिहासबारे थप जानकारी प्राप्त हुन सक्छ । तर, त्यसका लागि पहिले बाँकी रहेको डिहको संरक्षण र उपलब्ध प्रमाणहरूको अभिलेखीकरण आवश्यक छ ।
महारानी माई स्थानमा अहिले पनि धार्मिक आस्था जीवित छ । स्थानीय विवरणअनुसार एक जना महिला आफ्नै श्रद्धा र विश्वासका आधारमा त्यहाँ नियमित पूजाआजा गर्दै आएकी छीन् । तर, पूजा व्यवस्थापन तथा आवश्यक सामग्रीका लागि समेत कुनै संस्थागत सहयोग प्राप्त नभएको स्थानीयको गुनासो छ ।
धार्मिकस्थलको संरक्षण केवल भवन निर्माण वा भौतिक संरचना खडा गर्नुमा सीमित हुँदैन । त्यससँग जोडिएका परम्परा, पूजा विधि, स्थानीय जनविश्वास र पुस्तौँदेखि निरन्तर चल्दै आएका सांस्कृतिक अभ्यासको संरक्षण पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण हुन्छ ।
तर, एकातिर स्थानीय एक जना व्यक्तिगत आस्थाका आधारमा पूजाआजाको परम्परा कायम राख्ने प्रयासमा छन् भने अर्कोतिर स्थलको भौतिक अवस्था सुधार, जग्गा संरक्षण र धार्मिक गतिविधिको व्यवस्थित सञ्चालनका लागि आवश्यक संस्थागत पहल हुन न सकेको गुनासो छ ।
स्थानीय सरकार, समुदाय र सम्बन्धित धार्मिक तथा सांस्कृतिक संस्थाबीच सहकार्य हुन सके यस स्थानमा नियमित पूजाआजाको व्यवस्थापनसँगै यसको संरक्षणका कामसमेत व्यवस्थित गर्न सकिने देखिन्छ ।
गाउँको मुख्य बस्तीबाट केही बाहिर रहे पनि महारानी माई स्थानमा नवरात्रा, दशैँलगायत विशेष धार्मिक अवसरमा आसपासका गाउँबाट श्रद्धालुहरू दर्शन तथा पूजाआजाका लागि आउने गरेका छन् ।
यसले उक्त स्थानप्रति स्थानीय समुदायको आस्था अझै कायम रहेको देखाउँछ । तर, धार्मिक आस्थाको निरन्तरता र स्थलको भौतिक संरक्षणबीच आवश्यक तालमेल हुन सकेको छैन ।
धार्मिकस्थलसम्म पुग्ने बाटो, सरसफाइ, सीमाङ्कन, पूजा व्यवस्थापन, सूचनापाटी र स्थलको ऐतिहासिक परिचयजस्ता आधारभूत विषयमा योजनाबद्ध काम गर्न सके श्रद्धालुहरूलाई सहज हुने मात्र होइन, स्थानको पहिचानसमेत स्थापित हुन सक्छ ।
स्थानीय तहले प्रारम्भिक रूपमा स्थलको वास्तविक अवस्था अध्ययन गर्ने, जग्गाको अभिलेख संकलन गर्ने, आवश्यक सरसफाइ तथा संरक्षणको व्यवस्था मिलाउने र स्थानीय समुदायसँग छलफल गर्ने हो भने संरक्षणको प्रक्रिया अघि बढ्न सक्छ । तर, स्थानीयको गुनासोअनुसार यस्ता आधारभूत काममा समेत पर्याप्त ध्यान पुग्न सकेको छैन ।
स्थानीय तहले संस्कृति, परम्परा र सम्पदाको संरक्षणका नाममा विभिन्न कार्यक्रम तथा बजेट सञ्चालन गर्दै आएका छन् । तर, महारानी माई स्थानजस्ता ऐतिहासिक महत्त्व बोकेको भनिएका स्थलको अवस्था भने संरक्षणको पर्खाइमा रहेको स्थानीयको गुनासो छ ।
यसले स्थानीय सरकारको बजेट प्राथमिकता, सांस्कृतिक सम्पदाको पहिचान र संरक्षणसम्बन्धी योजनाको प्रभावकारिताबारे प्रश्न उठाएको छ ।
कुनै पनि धार्मिक वा सांस्कृतिक सम्पदाको संरक्षणका लागि ठूलो बजेट नै आवश्यक हुन्छ भन्ने छैन । कतिपय अवस्थामा जग्गाको आधिकारिक सीमाङ्कन, अभिलेखको खोजी, स्थानीय इतिहासको संकलन, सरसफाइ, सामान्य घेराबेरा र सूचना बोर्डजस्ता कामबाट पनि संरक्षणको सुरुवात गर्न सकिन्छ ।
महारानी माई स्थानको हकमा पनि पहिलो आवश्यकता यसको जग्गाको वास्तविक अवस्था पहिचान गर्नु, पुराना अभिलेख खोज्नु र स्थानीय बुढापाकाबाट प्राप्त मौखिक इतिहासलाई व्यवस्थित रूपमा अभिलेखित गर्नु हो । त्यसपछि आवश्यकताअनुसार संरक्षण तथा पूर्वाधार विकासका कार्यक्रम अघि बढाउन सकिन्छ ।
स्थानीय सरकारले सांस्कृतिक सम्पदा संरक्षणका लागि बजेट विनियोजन गरेको छ भने त्यसको कार्यान्वयन र उपलब्धिबारे सार्वजनिक जानकारी दिनु आवश्यक छ । साथै, एकडारा गाउँपालिका–१ को यस स्थानलाई संरक्षण योजनामा समेट्ने वा नसमेट्ने विषयमा सम्बन्धित निकायले स्पष्ट धारणा सार्वजनिक गर्नुपर्ने देखिन्छ ।
महारानी माई स्थानको संरक्षण र ऐतिहासिक पहिचान स्थापित गर्न सकिए यसले स्थानीय धार्मिक पर्यटनको सम्भावना बढाउन सक्छ । आसपासका गाउँबाट विशेष अवसरमा आउने श्रद्धालुको उपस्थिति यसका लागि आधार बन्न सक्छ । तर, धार्मिक पर्यटनको विकास केवल प्रचारप्रसारबाट सम्भव हुँदैन । त्यसका लागि स्थलको ऐतिहासिक तथ्यको खोजी, भौतिक संरक्षण, पहुँचको सहजता, सरसफाइ, सुरक्षित वातावरण र आगन्तुकलाई सही जानकारी दिने व्यवस्था आवश्यक हुन्छ ।
स्थानीय सरकार, पुरातत्त्वसम्बन्धी निकाय, संस्कृति संरक्षणमा काम गर्ने संस्था र स्थानीय समुदायबीच समन्वय गरी महारानी माई स्थानको अध्ययन तथा संरक्षण अघि बढाउन सकिन्छ । ऐतिहासिक प्रमाणले पुष्टि गर्ने विषयलाई आधार बनाएर यसको परिचय र महत्त्व सार्वजनिक गर्न सके यस क्षेत्रले धार्मिक तथा सांस्कृतिक गन्तव्यका रूपमा पहिचान प्राप्त गर्ने सम्भावना रहन्छ ।
यसबाट स्थानीय संस्कृतिको संरक्षणसँगै आसपासका बासिन्दाका लागि आर्थिक गतिविधि विस्तार गर्ने अवसर समेत सिर्जना हुन सक्छ । तर, त्यसका लागि सबैभन्दा पहिले अहिले बाँकी रहेको सम्पदाको संरक्षण सुनिश्चित गर्नुपर्छ । 
महारानी माई स्थानको वर्तमान अवस्थाले एउटा महत्त्वपूर्ण प्रश्न खडा गरेको छ—पुस्तौँदेखि स्थानीय जनविश्वाससँग जोडिएको धार्मिकस्थलको अस्तित्व जोगाउने जिम्मेवारी कसको हो ?
स्थानीय समुदायको आस्था, बुढापाकाले सुनाउँदै आएको इतिहास र बाँकी रहेको डिहको संरक्षणका लागि स्थानीय सरकारको अग्रसरता आवश्यक देखिन्छ । जग्गासम्बन्धी पुराना नक्सा तथा श्रेस्ताको खोजी, स्थलको सीमाङ्कन, इतिहासको अभिलेखीकरण र आवश्यक संरक्षण कार्य तत्काल प्राथमिकतामा राखिनुपर्ने विषय हुन् ।
त्यस्तै, सम्बन्धित पुरातत्त्व तथा संस्कृति संरक्षण निकायले स्थलको प्रारम्भिक अध्ययन गरी यसको वास्तविक ऐतिहासिक र पुरातात्त्िवक महत्त्व पहिचान गर्न पहल गर्न सक्छन् । स्थानीय बुढापाकाबाट प्राप्त मौखिक इतिहासलाई संकलन गरेर लिखित अभिलेख तयार गर्नु पनि उत्तिकै आवश्यक छ ।
सैकडो वर्ष पुरानो मानिने महारानी माई स्थानको वास्तविक उमेर र ऐतिहासिक पृष्ठभूमि अझै पुष्टि हुन बाँकी भए पनि यसको धार्मिक महत्त्व र पुस्तौँदेखिको स्थानीय सम्बन्धलाई बेवास्ता गर्न मिल्दैन । इतिहास प्रमाणित हुनुअघि नै संरक्षणको आधारभूत काम सुरु गर्न सकिन्छ ।
आज संरक्षणको पहल नगरिए भोलि बाँकी रहेको डिह, हराइसकेको कुवा र पुराना संरचनासँग जोडिएका सम्झनाहरू पनि पूर्ण रूपमा हराउन सक्छन् । त्यसैले महारानी माई स्थानको संरक्षण कुनै एक व्यक्ति वा समुदायको मात्र चासो नभई स्थानीय इतिहास, संस्कृति र भावी पुस्ताको पहिचानसँग जोडिएको विषय हो ।
एकडारा गाउँपालिका र सम्बन्धित निकायले स्थानीयको गुनासोलाई सम्बोधन गर्दै यस धार्मिकस्थलको इतिहास र वर्तमान अवस्थाबारे तथ्यगत अध्ययन गरी संरक्षणको ठोस योजना अघि बढाउनु आवश्यक छ । नत्र, पुस्तौँदेखि श्रद्धाको केन्द्र बनेको महारानी माई स्थान भविष्यमा नाम र स्मृतिमा मात्र सीमित हुने जोखिम रहिरहनेछ ।
