गोपाल झा
महोत्तरी ,कात्तिक १७ गते ,शनीबार
आज कात्तिक शुक्ल प्रतिपदा एवं यमपञ्चक अर्थात तिहारको चौंथो दिन गाईको पूजाआजा गरी मीठो खानेकुरा खान दिएर गोवर्द्धन पूजा मनाइँदैछ ।
पर्वयमपञ्चक पर्वको चौथो दिन मनाईने गोधन पर्वको दिन गोठघरमा गोबरका आकृति बनाइन्छ । त्यहीँ गोबरकै दुईवटा भखारी (अन्न राख्ने भाँडो) पनि निर्माण गरिन्छ । त्यसमा दाल, चामल, धान सहितको अनाज राख्ने चलन छ । यसैगरी गोबरकै जाँतो पनि बनाइन्छ । गाईको गोबरबाट बनाइएका आकृतिहरुलाई विभिन्न फूल राखेर सजाइन्छ ।
आजका दिन पशुधन (गाई, गोरु, भैंसी) को विशेष पूजा गर्ने परम्परा रहेको छ । महिलाहरूले ओखलमा धान, सिन्दूर, दूबो र पिठार कुट्ने गर्छीन् । यो मिश्रण रंगमा हालेर पशुधन (गाई, गोरु सहित) लाई रंग्याउन प्रयोग गरिन्छ । गाई, गोरुलाई विभिन्न रङमा मिसाएर यो मिश्रण रङ्ग्याउने चलन छ साथै नयाँ दाम्ला लगाइदिने (दाम्ला फेर्ने) परम्परा रहेको छ । यो मिश्रणले रङ्ग्याउने गरेमा पशुधनमा कसैको आँखा नलाग्ने, रोगव्याधि नलाग्ने मैथिल जनविश्वास रहीआएको छ ।
आज किशानहरुले आ आफ्नो गाई बस्तुलाई सिकी वा बाँसको चोयाले बनाइएको भाँडो मा धान, दूबो, फलफूल, पान, सुपारी, पैसा, पिठार (अल्वा चामलको पिठोमा पानी पिसाइएको), सिन्दूर, तोरीको तेल र गंगाजलले पशुधनको पूजा गरी सिङमा तेल लगाउने र खुट्टाहरु गंगाजलले सुद्ध गर्ने परम्परा छ । त्यस्तै यो दिन पशुधनलाई खेतबाट हरियो धान ल्याएर खुवाउने पनी गरिन्छ ।
गाईलाई पवित्र मानी पूजा गर्ने वैदिक सनातन कालदेखिको विधि हो । गाईले दिने दूध आमाले खुवाएको दूध जत्तिकै पौष्टिक हुने भएकाले गाईलाई गौमाता भनी सम्मान गरिन्छ ।
स्थानीय जातका गाईमा हुने जुरोले सूर्य र चन्द्रमाबाट ऊर्जा लिई दूध, गहुँत र गोबरका माध्यमबाट मानिसमा शक्ति दिने भएकाले गाईको महत्व छ भनी आधुनिक विज्ञानले पनि प्रमाणित गरेको छ ।
गाईको पूजा गरी आजका दिन मीठा परिकार खान दिएमा गाईबाट पाइने शुद्धता सधैँ प्राप्त हुने धार्मिक विश्वास छ । नेपालका कतिपय भाग र केही समुदायमा कात्तिक कृष्ण औँसीकै दिनमा गाई पूजा गर्ने परम्परा रहे पनि औँसीको अन्त्य र प्रतिपदाको सुरुमा गाई पूजा गर्नुपर्ने शास्त्रीय मान्यता रहेको धर्मशास्त्रविद्हरुको भनाई छ ।
वैदिक सनातन हिन्दू धर्मावलम्बीले गर्ने प्रत्येक कर्ममा गाईदान गर्ने विधि छ । पछिल्लो समय गाईको अभावमा पैसा राखेर सङ्कल्प पढिन्छ । गाईलाई सम्मानका साथ राष्ट्रिय जनावरका रुपमा राखिएको छ ।
आज गाई पूजा गरी साउन शुक्ल पूणर्िमाका दिनमा दाहिने हातमा बाँधिएको रक्षाबन्धन गाईको पुच्छरमा बाँधिदिएमा मृत्युपश्चात् गाईले स्वर्ग जानका लागि वैतरणी नदी तारिदिने धार्मिक विश्वाससमेत रहेको छ ।
आजै गोरु र कृषकको पूजाआजा पनि गरिंदैछ । वर्षभर जोतिएर मानवहितका लागि सेवा गर्ने गोरुलाई पनि आज पूजा गरी मीठामीठा खानेकुरा खान दिने प्रचलन छ ।
गोरुलाई देवाधिदेव महादेवको वाहन अर्थात् साँढेका रुपमा पनि पूजा गर्ने परम्परा छ । यसैगरी वर्षभर गोरु जोत्ने हली एवम् अन्य कृषिकर्म गर्ने किसानलाई पनि आज पूजा गरी मीठा परिकार खुवाइन्छ । यसैले आजको दिनलाई हली तिहार पनि भनिन्छ ।
गोवर्द्धन पूजा
द्वापर युगमा भगवान श्रीकृष्णले हत्केलाले गोवर्द्धन पर्वत उचाली गोकुलवासीलाई मुसलधारे वर्षाबाट बचाएको सम्झनामा गोवर्द्धन पर्वतको पूजा गर्ने प्रचलन बसेको हो ।
कात्तिक शुक्ल प्रतिपदाका दिन यो पर्व मनाइन्छ । गोवर्द्धन पूजा प्रतिपदा/सूर्योदय भएका दिन गर्नुपर्ने विधि रहेको नेपाल पञ्चाङ्ग निणर्यक विकास समितिले जनाएको छ ।
