गोपाल झा
महोत्तरी, माघ १ गते मङ्गलबार
मिथिलाञ्चल सहितका क्षेत्रमा आज तिला सङ्क्रान्ति (माघेसङ्क्रान्ति) पर्व मनाइँदैछ । आज बिहानैदेखि तिला सङ्क्रान्ति पर्व मिथिलाञ्चलका प्रत्येक गाउँ, सहरका घरघरमा आस्था र निष्ठाका साथै धुमधामसँग यो पर्ब मनाइँदै छ ।
प्रत्येक वर्ष माघ महिनाको १ गते यस क्षेत्रका प्रत्येक सदस्यले चिउरा, मुरही र तिलमा सख्खर हालेर बनाइएको लड्डु लाई , चुरलाई र तिलबाट बनेका तिलबा खाने चलन छ भने खिचडी र दही चिउराको भोजन गर्ने चलन रहेको छ । सोही अनुसार आज घरघरमा उक्त पर्व मनाइँदै छ ।
मिथिला क्षेत्रमा प्राचिनकालदेखि माघ १ गतेको बिहान घरका सम्पुर्ण सदस्य नित्यक्रमपछि नुहाउने र सोही बेलादेखि चिउरा, भुजा र तिलमा सख्खर हालेर बनाइएको लड्डु खाने चलन रहेकाले बिहानैदेखि सम्पूर्ण मिथिलाञ्चलभरि तिला सङ्क्रान्ति मनाई रहेका छन् ।
त्यस्तै पर्बको दिन आज बिहान स्नान गरेपछी यहाँका गृहिणीले तिल, चिउरा र भुजाको लड्डु चामल , मासको दाल , साडी सहीतका सामग्रीहरु दान गर्ने प्रचलन समेत रहेकोले आफ्नो गच्छ अनुसार दान गरेकी छिन् ।
घरका ज्येष्ठ सदस्यले अरबा चामल, तिल र सख्खर मिसाएर प्रसाद बनाई कुल देवतालाई चढाउने र पछि सोही सामग्रीबाट घरका सबै सदस्यलाई प्रसाद दिँदै (हमर तिल बहवे) अर्थात् ‘मेरो आउँदो दिनमा मलाई साथ दिन्छौँ, मैले भनेको गर्छौं’ भन्ने धार्मीक चलन अनुसार सबै सदस्यलाई खुवाउने गर्छीन् ।
गाँउघर तिर यस पर्बमा घरका साना बालबालीकाहरुलाई बिहान नुहाउनकालागी आज बिहान नुहाँउँदा पोखरीमा जती डुबकी लगाँउँछ त्यती तिलको लडु पाउँछ भनेर ललाई फकाई स्नान गराए पछी तिल र चिउराको लडुबिहानै खान दिएर आगो जलाएर घुर ताप्न लगाउँछ ।
यो पर्वमा तिलका लडु , घिउ, खिचडी पापड जस्ता परिकार अनिवार्य रूपमा खाने र खुवाईने चलन छ । पौराणिक कथाका अनुसार, खिचडी भगवान् शिवको आविष्कार हो, जसले सैनिकहरूलाई सजिलोका लागि खिचडी बनाउन लगाए । यो परिकार स्वास्थ्यका लागि पनी लाभदायक मानिन्छ, जाडो महिनामा शरीरलाई तातो राख्न विशेष सहयोग गर्छ ।
माघे संक्रान्तिमा तिलको लड्डु र खिचडीलाई विशेष महत्व दिइन्छ । पौराणिक कथाहरूमा भनिन्छ, शनिदेवले पिता सूर्यदेवलाई खुसी पार्नका लागि तिलले पूजा गरेका थिए । यसै कारण, मकर संक्रान्तिमा तिलको विशेष महत्व छ ।
यता थारू समुदायमा माघी पर्व सप्ताहव्यापी रूपमा मनाइन्छ । उनीहरूले परम्परागत ढिक्री, तरुल, सखरखण्ड, फर्सी उसिनेर खाने प्रचलनलाई निरन्तरता दिएका छन ्। यस दिनको पूर्वसन्ध्यामा मासु, जाँड, र ढिक्री खाई रातभर जाग्राम बसेर नृत्य गरिन्छ ।
माघे संक्रान्ति धार्मिक मात्र नभई वैज्ञानिक दृष्टिकोणले पनि महत्वपूर्ण छ । ज्योतिष विज्ञानका अनुसार, सूर्य यस दिनदेखि उत्तरी गोलाद्र्धतर्फ प्रवेश गर्छ । यसले जाडो यामको अन्त्य र गर्मी यामको सुरुवातको संकेत गर्दछ । यस पर्वले स्वास्थ्य र समाजसँगको सम्बन्धलाई पनि प्रस्ट्याउँछ । मौसमी चक्रअनुसार खानपान शैली अपनाउने परम्पराले स्वास्थ्यलाई लाभ पुर्याउँछ । साथै, यो पर्वले परिवार र समाजलाई एकताको सन्देश दिन्छ ।
यो पर्वको तयारी एक महिना अघिदेखि नै सुरु हुन्छ । परम्परागत परिकारहरू बनाउन आवश्यक सामग्री संकलन गरिन्छ । माघे संक्रान्ति जस्तो पर्वले नेपाली संस्कृतिको विविधतालाई झल्काउँछ ।
